Greek Albanian English French German Italian Portuguese Russian Spanish Turkish
Παρασκευή, 21 Ιουλίου 2017

 

Διαφημίστε την επιχείρησή σας ΜΟΝΟ απο 10 ευρώ τον μήνα

«Σελιδοδείκτης»: Ο Ευριπίδης, η Κύπριδα και ο Ευρυτίων. Γράφει η Κατερίνα Τσιούμα

Γράφει η Κατερίνα Τσιούμα

Η σύλληψη του Κορνήλιου Καστοριάδη ότι ο μύθος είναι αλήθεια, όπως αναδεικνύεται στην Ελληνική Ιδιαιτερότητα, είναι εν πολλοίς ορθή και δρα ως εργαλείο για τους κλασικιστές και τους ερμηνευτές των ελληνικών μύθων, αλλά και του κόσμου ως νοήματος ή μη νοήματος.

evritos1

Κατά τον Καστοριάδη, ο μύθος, ως φαντασιακό δημιούργημα της συλλογικής κοινωνίας που τον ανέδειξε, ενέχει νόημα που τροφοδοτείται από την αμφισβήτηση των κληρονομημένων αντιλήψεων και θεσμών της σκέψης και της πράξης του παρελθόντος της (βλ. προσωκρατική φιλοσοφική θεώρηση κ.ο.κ.)

Αυτό που είναι σημαντικό στην ερμηνεία του μύθου είναι ότι η κάθε εκ νέου πραγμάτευση συνιστά και νέα σημασιοδότησή του σε νέα συμφραζόμενα (ιστορική στιγμή, διαφορετικό γραμματειακό είδος κ.ά.) Η διαδικασία αυτή της επανεγγραφής της μυθολογικής παράδοσης καθιστά τον μύθο αέναα δημιουργικό και ενεργό στο συλλογικό φαντασιακό ως φορέα οικουμενικού νοήματος.

Στην παρούσα δημοσίευση (και στην επόμενη που συγκροτεί συνέχειά της) δεν θα επιχειρηθεί η επανεγγραφή κάποιου μυθήματος, αλλά θα ανιχνεύσουμε την ύπαρξή του στην αρχαιοελληνική γραμματολογία. Στόχος δεν είναι να εντοπίσουμε τον αρχαίο πρόγονό μας για να τον πολιτογραφήσουμε ως γενάρχη μας απόλυτα, αλλά για να σκιαγραφήσουμε κάποιες από τις γέφυρες της ζωής και του ελληνικού μύθου στην εξέλιξη της γραμματολογίας, της ιστορίας και της ενασχόλησης με αυτές.

Ο Έυρυτος, λοιπόν, ο βασιλιάς της αρχαίας Οιχαλίας και εφευρέτης του ευρέος τόξου, συνδέεται με τον μύθο της πάλης του Ηρακλή με τον Αχελώο και τον ίδιο, η οποία ήταν ζήτημα πραγμάτευσης στο έπος «Οιχαλίας άλωσις» του Κρεωφύλου.

Ο πρώτος σταθμός της περιήγησής μας στα σωζόμενα αρχαία αποσπάσματα είναι στο χορικό απόσπασμα του Ιππόλυτου του Ευριπίδη. Ο Ιππόλυτος, τραγωδία του Ευριπίδη, που διδάχθηκε το 428 π.Χ. πραγματεύεται τον μύθο του πάθους της Φαίδρας, της συζύγου του Θησέα, για τον Ιππόλυτο, τον πρόγονό της.

662

Ο θάνατος του Ιππόλυτου ετοιμάζεται από την Αφροδίτη, που εκφράζει στον πρόλογο ήδη την αντιπάθειά της προς το πρόσωπό του, αφού ο Ιππόλυτος προτιμά την ιερή λατρεία της Άρτεμης. Στο πρώτο στάσιμο γίνεται η αναφορά του τοπωνυμίου της Οιχαλίας και του ονόματος του Ευρυτίονος. Καθώς, λοιπόν, ο Χορός τραγουδά τους καημούς του Έρωτος στις καρδιές και τις ζωές των θνητών, όταν εκείνοι δεν τον τιμούν, διαπλάθει ποιητικά τι εκτυλίχθηκε στην κληρονομημένη εκδοχή του μύθου.

(στρ. β, 545-553)

τὰν μὲν Οἰχαλίαι

πῶλον ἄζυγα λέκτρων,

ἄνανδρον τὸ πρὶν καὶ ἄνυμφον, οἴκων

ζεύξασ' ἀπ' Εὐρυτίων

δρομάδα ναΐδ' ὅπως τε βάκ-

χαν σὺν αἵματι, σὺν καπνῶι,

φονίοισι νυμφείοις

Ἀλκμήνας τόκωι Κύπρις ἐξέδωκεν·

ὦ τλάμων ὑμεναίων.

[Μετάφραση: Στην Οιχαλία βέβαια, στο κάστρο του Ευρύτου μεγάλωσε μια παρθένα, ανέγγιχτη από άντρα. Από εκεί την ξεσήκωσε τη δόλια, όπως Νεράϊδα κυνηγιέται από τον Σάτυρο, και όλη αίματα και φωτιά την παρέδωσε στο γιο της Αλκμήνης η Κύπρις. Τι δυστυχής γάμος!]

Πρόκειται για την Ιόλη φυσικά, μια από τις κόρες του βασιλιά και τον αιματηρό γάμο της με τον Ηρακλή, μετά την οργάνωση πανελλήνιου αγώνα τοξοβολίας από εκείνον. Το γεγονός ότι ο αναφερόμενος ως Ευρυτίων είναι ο Εύρυτος τεκμηριώνεται από άλλη μία αναφορά για τη μορφή του από τον κατάλογο των πλοίων της Ιλιάδας. Ο στίχος Β 596 «Οἰχαλίηθεν ἰόντα παρ᾽ Εὐρύτου Οἰχαλιῆος» [καθώς ερχόταν από την Οιχαλία, από τον Εύρυτο τον Οιχαλέα] εξίσου συνδέει τον Εύρυτο με την περιοχή της Οιχαλίας, περιοχή που εντοπίζεται από ερευνητές μεταξύ άλλων στην Ευρυτανία.

Έντονη είναι στο απόσπασμα αυτό η απόδοση της ευθύνης όλης της κακής εξέλιξης στην Αφροδίτη. Φυσικά δεν είναι τυχαίο πως η Αφροδίτη είναι εκείνη που πυροδοτεί τις εξελίξεις στην ευριπίδεια σύλληψη και πραγμάτευση του μύθου του Ιππόλυτου.

Οι ψηφίδες της ιστορίας του μύθου του Ευρύτου συμπληρώνονται και από άλλα αποσπάσματα αρχαίων κειμένων (θα έχουμε την ευκαιρία να τα παρακολουθήσουμε την επόμενη εβδομάδα).

Συμπερασματικά, αξίζει να σημειωθεί ότι παρόλο που σήμερα είναι διαδεδομένη και παγιωμένη μία ή περισσότερες εκδοχές των μύθων, στην πραγματικότητα συγκροτούνται από αποσπασματικές πληροφορίες που σώζονται. Αναφορικά με την αξιολόγηση των πηγών, της επανερμηνείας και της ένταξής τους στα συμφραζόμενα της εποχής που ανέδυαν τα μυθήματα απαιτείται εις βάθος θέαση και πολλαπλά θεωρητικά εργαλεία.