Στο σύγχρονο πολιτικό σκηνικό της χώρας μας, παρατηρείται όλο και πιο συχνά ένα οξύμωρο φαινόμενο: η «στιγμιαία» γέννηση πολιτικών σχηματισμών. Μέσα σε μια νύχτα, μηχανισμοί που παρέμεναν στην αφάνεια επιστρατεύουν επικοινωνιακά τεχνάσματα και παρουσιάζουν έτοιμα κόμματα, πλήρως στελεχωμένα, έτοιμα να κατεβούν στον εκλογικό στίβο, έτοιμα να κυβερνήσουν τη χώρα. Πρόκειται για μια fast-track διαδικασία που μετατρέπει την πολιτική πράξη από προϊόν κοινωνικής ζύμωσης σε προϊόν direct marketing.

Το μοντέλο αυτών των κομμάτων ακολουθεί μια αυστηρά πυραμιδωτή δομή. Στην κορυφή βρίσκεται ο απόλυτος κυρίαρχος: ένας αρχηγός που λειτουργεί περισσότερο ως μάνατζερ εταιρείας και λιγότερο ως εκφραστής μιας συλλογικής ιδεολογίας. Ο ίδιος επιλέγει κατά το δοκούν τους «αρίστους» που θα στελεχώσουν τα ψηφοδέλτια, με κριτήρια συχνά τεχνοκρατικά ή αναγνωρισιμότητας, ερημήν της κοινωνίας.

Το Σύνταγμα της Ελλάδας προσεγγίζει το ζήτημα των πολιτικών κομμάτων με έναν τρόπο που, εκ πρώτης όψεως, μπορεί να φαίνεται ελεύθερος, αλλά θέτει συγκεκριμένα δημοκρατικά όρια. Το κρίσιμο άρθρο είναι το Άρθρο 29 (παράγραφος 1), το οποίο ορίζει τα εξής:

«Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα, η οργάνωση και η δράση των οποίων οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος».

Όταν ένας αρχηγός διορίζει τους πάντες χωρίς καμία συμμετοχή της βάσης, δεν παραβιάζει απαραίτητα το γράμμα του νόμου (καθώς δεν υπάρχει νόμος που να του το απαγορεύει), αλλά παραβιάζει προφανώς το πνεύμα της «δημοκρατικής οργάνωσης» που ζητά το Άρθρο 29.

Ποια είναι τα δομικά ελλείμματα του μοντέλου:

• Απουσία εσωκομματικής δημοκρατίας: Δεν υπάρχουν συνέδρια, ανοιχτές διαβουλεύσεις ή εσωκομματικές εκλογές για την ανάδειξη των οργάνων.
• Θεσμικό κενό: Τα καταστατικά και οι διακηρύξεις αρχών είτε παρακάμπτονται είτε αποτελούν τυπικά νομικά έγγραφα χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.
• Αποκοπή από τη βάση: Ο λαός υποβιβάζεται σε παθητικό θεατή, από τον οποίο ζητείται απλώς η επικύρωση προειλημμένων αποφάσεων στην κάλπη.

Αυτή η τάση απογυμνώνει την πολιτική από την παραδοσιακή της βάση. Όταν η ανάδειξη των εκπροσώπων δεν περνά μέσα από κοινωνικούς αγώνες και τοπικές κοινωνίες, το αποτέλεσμα είναι θνησιγενή σχήματα, ευάλωτα σε εσωτερικούς κλυδωνισμούς μόλις σβήσουν τα φώτα της προεκλογικής περιόδου.

Η δημοκρατία, όμως, δεν είναι ένα στιγμιαίο τηλεοπτικό προϊόν ούτε μια λίστα διορισμένων «ειδικών». Είναι μια ζωντανή, συμμετοχική διαδικασία που απαιτεί χρόνο, διάλογο και βαθιές ρίζες μέσα στην κοινωνία. Η ανάδειξη κομμάτων-διαττόντων αστέρων ίσως εξυπηρετεί εφήμερες πολιτικές σκοπιμότητες, αλλά μακροπρόθεσμα ναρκοθετεί την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς, αφήνοντάς τους στο περιθώριο των εξελίξεων.

Τριανταφύλλου Βασίλης

Εκπαιδευτικός